Η οθωμανική περιουσιολογική απογραφή της Κύπρου (1832/33)

Η απογραφή διενεργήθηκε μετά από την διαπίστωση της σημαντικής πτώση πληθυσμού στο νησί από την οθωμανική γραφειοκρατία. Μέρος μιας μεγαλόπνοης νέας προσπάθειας συλλογής και παραγωγής γνώσης για τις κοινωνικο-οικονομικές συνθήκες στο νησί, το οθωμανικό κράτος έλαβε μέτρα για να καταγράψει και να κατανοήσει την οικονομία και την κοινωνία του νησιού. Αριθμώντας ένα σύνολο 1.386 σελίδων, η περιουσιολογική απογραφή της Κύπρου του 1832/33 βρίσκεται στο Οθωμανικό Αρχείο της Κωνσταντινούπολης.

Η περιουσιολογική απογραφή του 1832/33 βρίσκεται κατατεθειμένη στο (ML.VRD.TMT.d.16152-5). Είχε λανθασμένα καταλογογραφηθεί στο αρχείο ως μέρος των φορολογικών απογραφών temettüat, μιας καινούριας προσπάθειας που αποσκοπούσε στον εκσυγχρονισμό του τρόπου εκτίμησης και συλλογής των φόρων (Osmanlı İdaresinde Kıbrıs, 2000). Στην ουσία, αποτελεί μια ad hoc απογραφή που δεν αφορά τη φορολογία, αλλά την καταγραφή των περιουσιών, όπως η πρόσφατη έρευνα έχει καταδείξει (Aymes, 2009).

Εξώφύλλο
Τίτλος και προοίμιο
Αριθμός σελίδων
Αρχειακή αναφορά
Τόμος Α’: Κατάστιχο των περιουσιών και των γαιών των συνοικιών της πόλης της Λευκωσίας (Lefkoşa) και της περιφέρειας της Κυθρέας, (Değirmenlik), της Ορεινής (Dağ), της Μόρφου (Amorfa), της Αμμοχώστου (Mağusa) και της Καρπασίας (Karpas) στη νήσο Κύπρο (Kıbrıs) κατά το έτος [Εγίρας] 1248 (1832/33).
Cild-i evvel Defter-i emlak ve arazi-i mahalat-ı nefs-i Lefkoşa ve kaza-ı Değirmenlik ve Dağ ve Amorfa ve Magosa ve Karpas der-cezire-i Kıbrıs der-sene-i 1248
Σύμφωνα με την σχετική αυτοκρατορική διαταγή της Αυτού Μεγαλειότητας για το θέμα της καταγραφής όλων των περιουσιών και γαιών στη νήσο Κύπρο [και] σύμφωνα με το εν τιμή εκδοθέν υψηλό διάταγμα, ο δούλος και τέως ελεγκτής της Ανατολίας Μεχμέτ Εσάντ Μπέηεφεντης, και στη συνέχεια μέσω του δούλου Χουσεΐν Χαλίντ Εφέντη, εκ των ανώτατων λειτουργών του αυτοκρατορικού συμβουλίου ο οποίος διορίστηκε ως επίσημος απεσταλμένος, και μέσω του δούλου αρχιγραμματέα του γραφείου βακουφίων Μεχμέτ εφέντη, ο οποίος διορίστηκε ως γραμματέας [της απογραφής], και με την εποπτεία του διοικητή της προαναφερθείσας επαρχίας Εσσεγίντ Μεχμέτ Εμίν Αγά, εκ των αρχιθυρωρών της Υψηλής Αυτοκρατορικής Αυλής, και μέσω του ισλαμικού ιεροδικείου και των δούλων προκρίτων της επαρχίας και των αντιπροσώπων των ραγιάδων, για τους σκοπούς της εξισορρόπησης και διόρθωσης, αυτά είναι τα κατάστιχα τα οποία καταδεικνύουν και καταγράφουν τις περιουσίες και τις γαίες υπό την ευθύνη όλων των μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων ραγιάδων κατοίκων της πόλης της Λευκωσίας, η οποία βρίσκεται στην προαναφερθείσα νήσο, και στις σε αυτήν διοικητικά εξαρτημένων καζάδων της Κυθρέας, της Ορεινής, της Μόρφου, της Αμμοχώστου, και των χωριών τους στην προαναφερθείσα νήσο.
Müteʿallik olan emr-i irade-i seniyye-i mülukane mucibince Kıbrıs ceziresinde kain bilcümle emlak ve arazinin tahriri babında şerefsüdur buyurulan emr-i ʿali mucibince Anadolu muhasebecisi esbak Mehmed Esʿad Beyefendi bendeleri ve baʿdehu ba-irade-i seniyye mübaşir tayin kılınan hacegan-i divan-ı hümayundan Hüseyin Halid Efendi kulları maʿrifetleri ve muharrir taʿyin buyurulan mevkufat kalemi ser-halifesi Mehmed Efendi kulları maʿrifeti ve cezire-I mezkur muhassılı dergah-i ʿali kapıcıbaşılarından Esseyyid Mehmed Emin Ağa bendeleri nezareti ve maʿrifet-i şer-i şerif ve vücuh-ı vilayet ve vükela-ı raʿiyyet kulları maʿrifetleriyle taʿdil ve tesviye zımnında cezire-ı mezkurede vakiʿ nefs-i Lefkoşa ve muzafatı olan Değirmenlik Dağ ve Amorfa ve Magosa ve Karpas kazaları ve kuralarında kain bilcümle ehl-i islam ve ehl-i zimmet reʿayanın ʿuhdelerinde bulunan emlak ve arazilerinin defterleridir ki ber-vech-i ati zikr ve beyan olunur
320
ML.VRD.TMT.d.16152
Τόμος Β’: Κατάστιχο των περιουσιών και των γαιών του καζά της Λάρνακας (Tuzla), της Μεσαορίας (Mesarya) και της Κερύνειας (Giriniye) στη νήσο Κύπρο κατά το έτος [Εγίρας] 1248 (1832/33).
Cild-i sani Defter-i emlak ve arazi-i kaza-ı Tuzla ve Mesarya ve Girne der-cezire-i Kıbrıs der-sene-i 1248
Σύμφωνα με την σχετική αυτοκρατορική διαταγή της Αυτού Μεγαλειότητας για το θέμα της καταγραφής όλων των περιουσιών και γαιών στη νήσο Κύπρο [και] σύμφωνα με το εν τιμή εκδοθέν υψηλό διάταγμα, ο δούλος και τέως ελεγκτής της Ανατολίας ο παινεμένος Μεχμέτ Εσάντ Μπέη Εφέντης, και στη συνέχεια μέσω του δούλου Χουσεΐν Χαλίντ Εφέντη, εκ των ανώτατων λειτουργών του αυτοκρατορικού συμβουλίου ο οποίος διορίστηκε ως επίσημος απεσταλμένος, και μέσω του δούλου αρχιγραμματέα του γραφείου βακουφίων Μεχμέτ εφέντη, ο οποίος διορίστηκε ως γραμματέας [της απογραφής], και με την εποπτεία του διοικητή της προαναφερθείσας επαρχίας Εσσεγίντ Μεχμέτ Εμίν Αγά, εκ των αρχιθυρωρών της Υψηλής Αυτοκρατορικής Αυλής, και μέσω του ισλαμικού ιεροδικείου και των δούλων προκρίτων της επαρχίας και των αντιπροσώπων των ραγιάδων, για τους σκοπούς της εξισορρόπησης και διόρθωσης, αυτά είναι τα κατάστιχα τα οποία καταδεικνύουν και καταγράφουν τις περιουσίες και τις γαίες υπό την ευθύνη όλων των μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων ραγιάδων κατοίκων των καζάδων της Κυθρέας, της Ορεινής, της Μόρφου, της Αμμοχώστου και της Καρπασίας, και των χωριών τους στην προαναφερθείσα νήσο.
Müteʿallik olan emr ve irade-i seniyye-i mülukane mucibince Kıbrıs ceziresinde kain bilcümle emlak ve arazinin tahriri babında şerefsüdur buyurulan emr-i ali mucibince Anadolu muhasebecisi esbak Mehmed Esʿad Medhi Beyefendi bendeleri ve baʿdehu ba-irade-i seniyye mübaşir taʿyin kılınan hacegan-ı divan-ı hümayundan Hüseyin Halid Efendi kulları maʿrifetleri ve muharrir taʿyin buyurulan mevkufat kalemi ser-halifesi Mehmed Efendi kulları maʿrifeti ve cezire-i mezkur muhassılı dergah-I ʿali kapıcıbaşılarından Esseyyid Mehmed Emin Ağa bendeleri nezareti ve maʿrifet-i şerişerif ve vücuh-ı memleket ve vükela-ı raʿiyyet kulları maʿrifetleriyle taʿdil ve tesviye zımnında cezire-i mezkurede vakiʿ kazalardan Tuzla ve Mesariye ve Girne kaza ve kuralarında kain bilcümle ehl-i islam ve ehl-i zimmet reʿayanın ʿuhdelerinde bulunan emlak ve arazilerinin defteridir ki ber-vech-i ati zikr olunur
448
ML.VRD.TMT.d.16153
Τόμος Γ’: Κατάστιχο των περιουσιών και των γαιών του καζά της Λεμεσού (Limason), της Επισκοπής (Piskobu), του Κοιλανίου (Gilan) και της Αυδήμου (Avdim) στη νήσο Κύπρο κατά το έτος [Εγίρας] 1248 (1832/33).
Cild-i salis Defter-i emlak ve arazi-i kaza-i Limason ve Piskopu ve Gilan ve Avdim der-cezire-i Kıbrıs der-sene-i 1248
Σύμφωνα με την σχετική αυτοκρατορική διαταγή της Αυτού Μεγαλειότητας για το θέμα της καταγραφής όλων των περιουσιών και γαιών στη νήσο Κύπρο [και] σύμφωνα με το εν τιμή εκδοθέν υψηλό διάταγμα, ο δούλος και τέως ελεγκτής της Ανατολίας ο παινεμένος Μεχμέτ Εσάντ Μπέη Εφέντης, και στη συνέχεια μέσω του δούλου Χουσεΐν Χαλίντ Εφέντη, εκ των ανώτατων λειτουργών του αυτοκρατορικού συμβουλίου ο οποίος διορίστηκε ως επίσημος απεσταλμένος, και μέσω του δούλου αρχιγραμματέα του γραφείου βακουφίων Μεχμέτ εφέντη, ο οποίος διορίστηκε ως γραμματέας [της απογραφής], και με την εποπτεία του διοικητή της προαναφερθείσας επαρχίας Εσσεγίντ Μεχμέτ Εμίν Αγά, εκ των αρχιθυρωρών της Υψηλής Αυτοκρατορικής Αυλής, και μέσω του ισλαμικού ιεροδικείου και των δούλων προκρίτων της επαρχίας και των αντιπροσώπων των ραγιάδων, για τους σκοπούς της εξισορρόπησης και διόρθωσης, αυτά είναι τα κατάστιχα τα οποία καταδεικνύουν και καταγράφουν τις περιουσίες και τις γαίες υπό την ευθύνη όλων των μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων ραγιάδων κατοίκων των καζάδων της Λεμεσού, της Επισκοπής, του Κοιλανίου και της Αυδήμου, και των χωριών τους στην προαναφερθείσα νήσο.
Müteʿallik olan emr ve irade-i seniyye-i mülukane mucibince Kıbrıs ceziresinde kain bilcümle emlak ve arazinin tahriri babında şerefsüdur buyurulan emr-i ʿali mucibince Anadolu muhasebecisi esbak Mehmed Esʿad medhi Beyefendi bendeleri ve baʿdehu ba-irade-i seniyye mübaşir taʿyin kılınan hacegan-ı divan-ı hümayundan Hüseyin Halid Efendi kulları maʿrifetleriyle ve muharrir taʿyin buyurulan mevkufat kalemi ser-halifesi Mehmed Efendi kulları maʿrifeti ve cezire-i mezkure muhassılı ve dergah-ı ʿali kapıcıbaşılarından Esseyyid Mehmed Emin Ağa bendeleri nezareti ve maʿrifet-i şerişerif ve vücuh-ı memleket ve vükela-ı raʿiyyet kulları maʿrifetleriyle taʿdil ve tesviye zımnında cezire-i mezkurede vakiʿ kazalardan Limason ve Piskopi ve Gilan ve Avdim kaza ve kuralarında kain bilcümle ehl-i islam ve ehl-i zimmet reʿayanın ʿuhdelerinde bulunan emlak ve arazilerinin defteridir ki ber-vech-i ati zikr olunur
308
ML.VRD.TMT.d.16154
Τόμος Δ’: Κατάστιχο των περιουσιών και των γαιών του καζά της Πάφου (Baf), των Κουκλιών (Kukla), της Χρυσοχού (Hırsofi) και της Λεύκας and Lefka (Lefke) στη νήσο Κύπρο κατά το έτος [Εγίρας] 1248 (1832/33)
Cild-i Rabi Emlak ve arazi-i Baf ve Kukla ve Hırsofi ve Lefke der-cezire-i Kıbrıs der-sene-i 1248
Σύμφωνα με την σχετική αυτοκρατορική διαταγή της Αυτού Μεγαλειότητας για το θέμα της καταγραφής όλων των περιουσιών και γαιών στη νήσο Κύπρο [και] σύμφωνα με το εν τιμή εκδοθέν υψηλό διάταγμα, ο δούλος και τέως ελεγκτής της Ανατολίας ο παινεμένος Μεχμέτ Εσάντ Μπέη Εφέντης, και στη συνέχεια μέσω του δούλου Χουσεΐν Χαλίντ Εφέντη, εκ των ανώτατων λειτουργών του αυτοκρατορικού συμβουλίου ο οποίος διορίστηκε ως επίσημος απεσταλμένος, και μέσω του δούλου αρχιγραμματέα του γραφείου βακουφίων Μεχμέτ εφέντη, ο οποίος διορίστηκε ως γραμματέας [της απογραφής], και με την εποπτεία του διοικητή της προαναφερθείσας επαρχίας Εσσεγίντ Μεχμέτ Εμίν Αγά, εκ των αρχιθυρωρών της Υψηλής Αυτοκρατορικής Αυλής, και μέσω του ισλαμικού ιεροδικείου και των δούλων προκρίτων της επαρχίας και των αντιπροσώπων των ραγιάδων, για τους σκοπούς της εξισορρόπησης και διόρθωσης, αυτά είναι τα κατάστιχα τα οποία καταδεικνύουν και καταγράφουν τις περιουσίες και τις γαίες υπό την ευθύνη όλων των μουσουλμάνων και μη μουσουλμάνων ραγιάδων κατοίκων των καζάδων της Πάφου, των Κουκλίων, της Χρυσοχού και της Λεύκας, και των χωριών τους στην προαναφερθείσα νήσο.
Müteʿallik olan emr ve irade-i seniyye-i mülukane mucibince Kıbrıs ceziresinde kain bilcümle emlak ve arazinin tahriri babında şerefsüdur buyurulan emr-i ʿali mucibince Anadolu muhasebecisi esbak Mehmed Esʿad Medhi Beyefendi bendeleri ve baʿdehu ba-irade-i seniyye mübaşir taʿyin kılınan hacegan-ı divan-ı hümayundan Hüseyin Halid Efendi kulları maʿrifetleri ve muharrir taʿyin buyurulan mevkufat kalemi ser-halifesi Mehmed Efendi kulları maʿrifeti ve cezire-i mezkur muhassılı dergah-ı ʿali kapıcıbaşılarından Esseyyid Mehmed Emin Ağa bendeleri nezareti ve maʿrifet-i şer-i şerif ve vücuh-ı memleket ve vükela-ı raʿiyyet kulları maʿrifetleriyle taʿdil ve tesviye zımnında cezire-i mezkurede vakiʿ kazalardan Baf ve Kukla ve Hırsofi ve Lefke kaza ve kuralarında kain bilcümle ehl-i islam ve ehl-i zimmet reʿayanın ʿuhdelerinde bulunan emlak ve arazilerinin defteridir ki ber-vech-i ati zikr olunur
310
ML.VRD.TMT.d.16155

Η περιουσιολογική απογραφή διενεργήθηκε σε συνέχεια της σημαντικής πτώσης του πληθυσμού των μη μουσουλμάνων του νησιού που διαπιστώθηκε ένα χρόνο πριν. Η σχετική με τον επικεφαλής της απογραφής αξιωματούχο επιστολογραφία φανερώνει ο πληθυσμός των μουσουλμάνων αυξήθηκε εις βάρος των μη μουσουλμάνων, ανατρέποντας τη συνήθη αναλογία 2 : 1 (BN, ST1042: 20r). Η πτώση του αριθμού των χριστιανών φορολογούμενων, ο οποίος θα πρέπει να σημειωθεί ότι δεν είναι ο ίδιος με τον συνολικό πληθυσμό των χριστιανών, οφειλόταν στους πιο κάτω λόγους: (α) μετανάστευση στις κοντινές ηπειρωτικές επαρχίες της Ανατολίας και της Συροπαλαιστίνης· (β) εξισλαμισμοί προς αποφυγή του χαρατσιού· (γ) η διαγραφή φτωχοποιημένων μη μουσουλμάνων από τα φορολογικά κατάστιχα και η μετατροπή τους σε «δούλους» σε τσιφλίκια και μοναστήρια όπου ως άποροι δεν φορολογούνταν· (δ) η άμεση και έμμεση εργοδότηση χριστιανών σε ευρωπαϊκά προξενεία, όπου ως «προστατευόμενοι» ευρωπαϊκών κρατών δεν πλήρωναν κάποιους φόρους.

Με άλλα λόγια, πέρα από την μετανάστευση, η μείωση του αριθμού των φορολογουμένων μη μουσουλμάνων δεν συνεπαγόταν απαραίτητα πραγματική πτώση του πληθυσμού. Κατά τον 18ο και 19ο αιώνα, η μετανάστευση των Κυπρίων σε γειτονικές περιοχές ήταν ένα περιοδικό φαινόμενο κατά την περίοδο οικονομικών κρίσεων, κάτι το οποίο επιτεινόταν από περιβαλλοντικούς παράγοντες όπως οι ανομβρίες, οι ακρίδες, κτλ. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον έχει η αντίδραση του οθωμανικού κράτους σε αυτές τις περιπτώσεις. Στέλνοντας διαταγές στους κατά τόπους αξιωματούχους του, έδινε εντολές όπως εντοπιστούν οι αποδημήσαντες Κύπριοι και όπως προτραπούν να επιστρέψουν με την υπόσχεση μείωσης των φόρων τους. Η ενέργεια αυτή είχε λιγότερο να κάνει με την απώλεια φορολογικών εσόδων και περισσότερο με το γεγονός ότι η οικονομία της Κύπρου ήταν βασισμένη σε εντατικής εργασίας καλλιέργειες: σιτηρά, βαμβάκι, μετάξι και κρασί. Η απώλεια εργατικών χεριών είχε αρνητικές επιπτώσεις στην οικονομία. Το φαινόμενο αυτό συνέβαινε αρκετά συχνά και είχε περιοδικό χαρακτήρα, κάτι που σημαίνει ότι όσοι είχαν φύγει από το νησί για τις κοντινές ηπειρωτικές ακτές επέστρεφαν για να επωφεληθούν από τις βραχυπρόθεσμες φορολογικές ελαφρύνσεις έφευγαν και πάλι κάποια χρόνια μετά λόγω των δυσχερών οικονομικών συνθηκών (Hadjikyriacou, 2011: 141-147).

Η ανά την αυτοκρατορία απογραφή αρρένων του 1831 κατέδειξε την πτώση του φορολογήσιμου πληθυσμού, την ανατροπή της πληθυσμιακής αναλογίας μεταξύ μη μουσουλμάνων και μουσουλμάνων, αλλά και την επιδείνωση των οικονομικο-κοινωνικών συνθηκών (Θεοχαρίδης και Αντρέεφ, 1996). Στην περίπτωση αυτή, το οθωμανικό κράτος έλαβε το επιπλέον μέτρο της διενέργειας μια περιουσιολογικής απογραφής για την αποτύπωση της κατάστασης της οικονομίας και της κοινωνίας. Η παραγωγή γνώσης ήταν ένα καινοτόμο μέτρο με σκοπό την αντιμετώπιση των προκλήσεων της αυτοκρατορικής διοίκησης στο νησί.

Φέροντας τον τίτλο Κατάστιχο γαιών και περιουσιών στο νησί της Κύπρου [Defter-i emlak ve arazı … der cezire-i Kıbrıs], η απογραφή αποτελείται από τέσσερις τόμους 1.386 σελίδων. Υπάρχουν 792 γεωγραφικά αντικείμενα (καζάδες, ναχιγιέδες, πόλεις, χωριά, μαχαλάδες, τεκέδες, μοναστήρια κτλ.). Οι οικισμοί είναι κατενεμημένοι ανά καζά (περιφέρεια) και ναχιγιέ (υποπεριφέρεια), και κατόπιν ανά πόλη (kasaba), κεφαλοχώρι/κωμόπολη/διοικητικό κέντρο (nefs) και χωριό (kariye). Οι πόλεις και τα μεγάλα χωριά ήταν επίσης χωρισμένα στους μαχαλάδες τους. Μοναστήρια, τεκέδες, τσιφλίκια ή άλλοι μικρότεροι οικισμοί καταγράφονταν στο τέλος της μικρότερης κατηγορίας οικοσμού (π.χ. χωριά ή μαχαλάδες).

Υπάρχει ένα σημαντικό κενό στην απογραφή. Για κάποιο απροσδιόριστο λόγο, οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Λευκωσίας δεν αναφέρονται στην εγγραφή που αφορά την πόλη, η οποία περιλαμβάνει πληροφορίες μόνο για τους μη μουσουλμάνους κατοίκους. Μόνο κάποιοι από τους μουσουλμάνους κατοίκους της Λευκωσίας οι οποίοι κατέχουν περιουσία σε άλλο οικισμό αναφέρονται εκεί. Η πιθανότητα να λείπουν κάποιες σελίδες από το κατάστιχο αποκλείεται λόγω του ότι μετά το εισαγωγικό κείμενο στην πρώτη σελίδα του κάθε καταστίχου, ακολουθούν οι εγγραφές των μη μουσλμάνων κατοίκων της Λευκωσίας, αντίθετα με το ό,τι συμβαίνει στα άλλα κατάστιχα που ξεκινούν με τις υπόλοιπες πόλεις των οποίων οι πρώτες εγγραφές αφορούν τους μουσουλμάνους (ως η κυρίαρχη θρησκεία). Είναι επίσης απίθανο να υπάρχει κάποιο λανθάνον ξεχωριστό κατάστιχο για τους μουσουλμάνους της Λευκωσίας γιατί αυτό θα ήταν πολύ μικρότερο από τα υπόλοιπα. Η πιο πιθανή εξήγηση θα έχει να κάνει με το ζήτημα της περιουσίας εντός της πόλης, δεδομένου ότι αυτός είναι και ο σκοπός της απογραφής. Παρόλα αυτά, οι μουσουλμάνοι κάτοικοι της Λευκωσίας που κατέχουν περιουσία εκτός της πόλης αναφέρονται ρητά ως τέτοιοι. Τέτοια είναι η περίπτωση του Μουσταφά γιου του Μουσταφά, κατοίκου Λευκωσίας, ο οποίες κατείχε περιουσία στο χωριό του Καϊμακλίου (Οθωμ.: Mesokelepsi nam-i diğer Ka’imaklı) (OA, ML.VRD.TMT.d.16152: 16).

Η βασική μονάδα της απογραφής είναι το νοικοκυριό (hane). Διαφορετικά είδη οθωμανικών καταστίχων αναφέρουν την ίδια μονάδα, η οποία όμως διαφέρει ανάλογα με το είδος της απογραφής, κάτι που σημαίνει ότι η μονάδα του νοικοκυριού μπορεί να είναι διαφορετική κάθε φορά. Για παράδειγμα, όπως είδαμε πιο πάνω, το νοικοκυριό μιας φορολογικής απογραφής tahrir δεν ταυτίζεται απαραίτητα με την πυρηνική οικογένεια. Το πρώτο είναι μια φορολογική-παραγωγική μονάδα και το δεύτερο δημογραφική. Κατοπινές χρήσεις του όρου hane για χρηματικούς φόρους όπως avariz και cizye (και όχι σε είδος, όπως στην περίπτωση των απογραφών tahrir) έχουν επίσης μια διαφορετική δημοσιονομική λογική και άρα επίσης δεν πρέπει να ταυτιστούν με την πυρηνική οικογένεια. Με τον ίδιο τρόπο, θα πρέπει να θεωρήσουμε το νοικοκυριό στην Απογραφή γαιών και περιουσιών ως συλλογική μονάδα κατόχων περιουσίας, αφού μόνο κάτοχοι περιουσίας συμπεριλαμβάνονται σε αυτό (με μοναδική εξαίρεση τις περιπτώσεις όπου κάποιο άτομο χωρίς περιουσία αναφέρεται για να προσδιορίσει κάποιο άλλο, π.χ. γιος του…, κόρη του… Καταγράφονται συνολικά 20.048 νοικοκυριά, 24.944 εγγραφές ατόμων και περίπου 25.235 άτομα (κάποιες εγγραφές ατόμων αφορούν περισσότερα από ένα άτομα ή αφορούν άτομα που δεν κατέχουν περιουσία και προσδιορίζουν κάποιο άλλο άτομο).

Πίνακας 2. Η εγγραφή σχετικά με την περιουσία του νοικοκυριού του Ιμάμη της Λάρνακας Μεχμέτ Εφέντη, κατοίκου στον κεντρικό μαχαλά της Λάρνακας γνωστός και ως Σωτήρα (OA, ML.VRD.TMT.d.16153: 4).
Από κοινού περιουσίες μεταξύ του ιμάμη της Λάρνακας Μεχμέτ Εφέντη γιου του Αλί και του αδελφού του.
Σπίτι
Δωμάτια Αξία
1 400 γρόσια
Ερειπωμένο σπίτι
Δωμάτια Αξία
2 400 γρόσια
Αγροτεμάχιο δημητριακών
Εμβαδόν Αξία
250 dönüm 1,275 γρόσια
Αγροτεμάχιο βαμβακιού
Εμβαδόν Αξία
3 dönüm 90 γρόσια
Από κοινού περιουσίες μεταξύ του Ιμάμη, της μητριάς και της αδελφής του
Στο χωριό Πυργά (Οθωμ.: Pirka)
Ελιές
Ποσότητα Αξία
32 320 γρόσια
Στο χωριό Αγγλισίδες (Οθ.: Anglisya)
Ελιές
Ποσότητα Αξία
9 90 γρόσια
Στο χωριό Αναφωτίδα (Οθ.: Anafodiya)
Ελιές
Ποσότητα Αξία
9 90 γρόσια
Στο χωριό Μενόγεια (Οθ.: Menoya)
Ελιές
Ποσότητα Αξία
13 130 γρόσια
Στο χωριό Κοφίνου (Οθ.: Köfinye)
Ελιές
Ποσότητα Αξία
15 150 γρόσια
[Περιουσία] της συζύγου του προαναφερθέντος Ιμάμη
Σπίτι
Δωμάτια Αξία
5 1,500 γρόσια
Περιουσίες στην αποκλειστική κατοχή του προαναφερθέντος Ιμάμη
Καφενείο
Ποσότητα Αξία
1 1,350 γρόσια
Κουρείο
Ποσότητα Αξία
1 250 γρόσια
Σύνολο: 7,725 γρόσια

Ποια μορφή παίρνουν οι εγγραφές; Μετά την επικεφαλίδα που αναφέρει τον καζά ή τον ναχιγιέ και το όνομα του οικισμού, ακολουθούν οι εγγραφές των νοικοκυριών και των κατόχων περιουσίας. Κάθε εγγραφή νοικοκυριού ξεκινά με το όνομα του επικεφαλής, μετά αναφέρονται οι από κοινού ή αποκλειστικές κτήσεις του κάθε κατόχου περιουσίας. Ο Πίνακας 2 δείχνει την πρώτη εγγραφή στον κεντρικό μαχαλά της Λάρνακας, γνωστό και ως Σωτήρα (Οθ.: Sodira). Αφορά το νοικοκυριό του Ιμάμη της Λάρνακας (Οθ.: Tuzla) Μεχμέτ Εφέντη γιου του Αλί. Όπου αναφέρεται η τοποθεσία της περιουσίας σημαίνει ότι η περιουσία αυτή είναι εκτός του τόπου κατοικίας του κατόχου της.

Για τους σκοπούς της ψηφιακής επεξεργασίας των δεδομένων στα πλαίσια της βάσης του προγράμματος, κωδικοποιήσαμε τις εγγραφές περιουσιών σε τρεις βασικές κατηγορίες: υπερκείμενα αντικείμενα (κτήρια, δέντρα), χρήση γης (ανά είδος καλλιέργειας) και ζώα.Τα δεδομένα της απογραφής 1832/33 ήταν αρκετά διαφορετικά από αυτά της απογραφής του 1572, αφού η τελευταία καταγράφει το όγκο και την αξία της φορολογήσιμης παραγωγής και όχι τις περιουσίες.

Η ίδια η οργάνωση των δεδομένων ήταν πολύ πιο σύνθετη από την απογραφή του 1572. Με άλλα λόγια, η χρήση ενός λογισμικού υπολογιστικού φύλλου και η εισαγωγή δεδομένων σε πινακοποιημένη μορφή δεν ήταν πλέον αρκετή. Χρησιμοποιώντας το CIDOC CRM (https://www.cidoc-crm.org) ως εννοιολογικό οδηγό αναπτύξαμε ένα αντικειμενοστρεφές διαδικτυακό Σύστημα Οργάνωσης Περιεχομένου αξιοποιώντας το διαδικτυακό περιβάλλον Django και την γλώσσα προγραμματισμού Python. Συνολικά, δημιουργήθηκαν 1.053 ταξονομικές κατηγορίες και 233.514 εγγραφές. Η ομάδα των ερευνητικών βοηθών (Zeynep Akçakaya, Yener Koç, Δημήτρης Γιαγτζόγλου, Sefer Soydar, και Nesli Ruken Han) μετέγραψαν και εισήγαγαν τα δεδομένα με πάνω από 200.000 ενέργειες χρήστη.

Βιβλιογραφία

Αρχειακές πηγές
  1. BN (Bibliothèque nationale de France, Département des manuscrits), Supplément turc (ST) 1042.
  2. OA (Ottoman Archives, Istanbul, Turkey), ML.VRD.TMT.d.16152-16155.
Δευτερογενείς πηγές
  1. Antov, N., 2017. The Ottoman “Wild West”: The Balkan Frontier in the Fifteenth and Sixteenth Centuries. Cambridge, Cambridge University Press.
  2. Arbel, B., 2000. Cypriot villages from the Byzantine to the British period: Observations on a recent book. In Επετηρίδα του Κέντρου Επιστημονικών Ερευνών, 26, pp. 439–456.
  3. Ataman, B. K., 1992. Ottoman Demographic History (14th-17th Centuries): Some Considerations. In Journal of the Economic and Social History of the Orient 35, pp. 187- 198.
  4. Ayar, M. and E. Balta, 2012. Ottoman Larnaca in the age of reforms: a study of the Temettüat Register (1833). In E. Balta, T. Stavrides and I. Theocharides (eds), Histories of Ottoman Larnaca. Istanbul: Isis.
  5. Aymes, M., 2014. A Provincial History of the Ottoman Empire: Cyprus and the Eastern Mediterranean in the Nineteenth Century. London, Routledge.
  6. –––, 2009. The port-city in the fields: investigating an improper urbanity in mid-nineteenth-century Cyprus. In Mediterranean Historical Review 24: 2, pp. 133-149.
  7. Balta, E., ed., 2019. Ottoman Chrysochou (mid-19th Century). Istanbul, Libra.
  8. –––, 2016. Ottoman Paphos. Population, Taxation and Wealth (mid-19th Century). Istanbul, The Isis Press.
  9. Balta, E., M. Oğuz, and A. E. Özkul, 2015. Kouklia in Nineteenth Century Cyprus: On the Ruins of a once Glorious Paphos. Istanbul, The Isis Press.
  10. Balta E. et al., 2011. Temettuat Defteri #16153 (ML.VRD.TMT. # 16153). Transcribed dataset < http://hdl.handle.net/10442/8703> Accessed 25 April 2021.
  11. Cosgel, M. M., 2004. Ottoman Tax Registers (Tahrir Defterleri). In Historical Methods 37: 2, pp. 87-100
  12. Chalkias, C. et al., 2017. Creation of the Cartographic Database and Development of a Web Application Presenting the Geographic Information of Kitchener’s Map of the Island of Cyprus (edition of 1885). Athens, Harokopio University & Sylvia Ioannou Foundation.
  13. Christodoulou, M. and K. Konstantinidis, 1987. A Complete gazetteer of Cyprus. Nicosia, Cyprus Permanent Committee for the Standardization of Geographical Names.
  14. Greene, M., 2000. A Shared World: Christians and Muslims in the Early Modern Mediterranean. Princeton, N.J., Princeton University Press.
  15. Grivaud, G., 1998. Villages désertés à Chypre (Fin XXIIe- XIXe siècle). In Μελέται και Υπομνήματα 3, pp. 1-603.
  16. Hart-Davis, C. H., 1932, Report of the Census of 1931. Taken on April 27-28, 1931. Nicosia, F. S. Passingham.
  17. Hadjikyriacou, A., 2021 (forthcoming). Economic Geographies. In Bernhard Struck, Riccardo Bavaj and Konrad C. Lawson (eds), Doing Spatial History. London: Routledge.
  18. Hadjikyriacou, A. and E. Kolovos, 2015. Rural Economies and Digital Humanities: Prospects and Challenges. In E. Kolovos (ed.), Ottoman Rural Societies and Economies: Halcyon Days in Crete VIII. Rethymno: Crete University Press, pp. 415-421
  19. Hutchinson, J. T. and S. Fisher, (eds.), 1905. The statute laws of Cyprus, 1878-1906: compiled in accordance with the provisions of the Reprint of Statutes Law. London, Waterlow and Sons.
  20. Inalcik, H., 1954. Ottoman Methods of Conquest. In Studia Islamica 2, pp. 103-129.
  21. –––, 1983. Introduction to Ottoman Metrology. In Turcica 15, pp. 311-48.
  22. Karal, E. Z., 1995 (1943), Osmanli İmparatorluğunda İlk Nufüs Sayımı 1831. Ankara, Devlet İstatistik Enstitüsü.
  23. Kıbrıs Tahrir Defterleri: Mufassal, İcmal ve Derdest. Tıpkıbasım, 2013. Ankara, T.C. Çevre ve Şehirlik Bakanlığı, Tapu ve Kadastro Genel Müdürlüğü, Arşiv Dairesi Başkanlığı.
  24. Lafi, N., 2018. Organizing Coexistence in Early Ottoman Aleppo: an Interpretation of the 1518, 1526 and 1536 Tahrîr Defteris and the 1536 Qanunname. In Hidemitsu Kuroki (ed.) Human Mobility and Multiethnic Coexistence in Middle Eastern Urban Societies. Vol. 2, Tokyo, ILCAA, pp. 103-120
  25. Notes on Cyprus. 1879. In Blackwood’ s Edinburgh Magazine, 126: 765, pp. 150-157.
  26. Osmanlı İdaresinde Kıbrıs: Nüfusu-Arazi Dağılımı ve Türk vakıfları, 2000. Ankara, T.C. Başbakanlık Devlet Arşivleri Genel Müdürlüğü. Osmanlı Arşivi Daire Başkanlığı.
  27. Papadopoullos, T., 1980. Προξενικά έγγραφα του ΙΘ αιώνος. Nicosia, Κέντρο Επιστημονικών Ερευνών.
  28. Romanelli, F. C. and G. Grivaud, 2006. Cyprus 1542: The Great Map of the Island by Leonida Attar. Nicosia, The Bank of Cyprus Cultural Foundation.
  29. Shirley, R. W., 2001. Kitchener’s Survey of Cyprus 1878– 1883. The First Full Triangulated Survey and Mapping of the Island. Nicosia, Bank of Cyprus Cultural Foundation.
  30. Singer, A., 1994. Palestinian Peasants and Ottoman Officials: Rural Administration around Sixteenth‐ century Jerusalem. Cambridge: Cambridge University Press.
  31. The Cyprus Gazette, 13 (13 March 1879).
  32. Tabak, F. 2008. The Waning of the Mediterranean, 1550– 1870: A Geohistorical Approach. Baltimore, Johns Hopkins University Press.
  33. Theocharides, I. and S. Andreev, 1996. Τραγωδίας 1821 συνέχεια. Οθωμανική πηγή για την Κύπρο (1822-1832). Nicosia, Κέντρο Μελετών Ιεράς Μονής Κύκκου.
  34. Triantafyllidou-Baladie, Y ., 1988. Τ ο εμπόριο και η οικονομία της Κρήτης : από τις αρχές της Οθωμανικής Κυριαρχίας έως το τέλος του 18ου αιώνα, 1699-1795, trans. M. Gyparakis & A. Karastathi. Iraklion, Δήμος Ηρακλείου-Βικελαία Βιβλιοθήκη.
Τμήμα Γεωγραφίας του Χαροκοπείου Πανεπιστημίου και Ίδρυμα Σύλβιας Ιωάννου. Οικονομία, περιβάλλον και τοπίο στο μακρύ ιστορικό χρόνο της Κύπρου: Η οθωμανική περιουσιολογική απογραφή της Κύπρου (1832/33) Οι τέσσερεις τόμοι της απογραφής. Ανακτήθηκε από: https://cyprus1833.hua.gr/el/volumes/ στις 17/08/2022.